Charakterystyka zasobu materialnego dziedzictwa kulturowego.

Wsie gminy Przechlewo to w głównej mierze małe lub średnie ulicówki rozciągające się przy majątkach ziemskich lub odrębne wsie – majątki (np. Jemielno czy Płaszczyca). Wyjątek stanowi Przechlewo, duża wieś o charakterze małomiasteczkowym. Spośród zespołów pałacowo – lub dworsko – parkowych występujących przed wojną w ok. 15 miejscowościach obecnej gminy, do dziś zachowało się tylko pięć: w Dąbrowie Człuchowskiej, Jemielnie, Wandzinie oraz mocno przebudowane w Sapolnie i Pakotulsku.


Zespół dworsko - parkowy w Dąbrowie Człuchowskiej.


Zespół pałacowo - parkowy w Wandzinie.

W większości pozostałych wsi zachowały się jedynie parki. Dwory głównie z połowy XIX wieku zniknęły już po wojnie. Z zachowanych rezydencji na szczególna uwagę zasługuje późnobarokowy dwór w Jemielnie jako jedna z nielicznych na terenie województwa XVIII – wiecznych tego typu budowli, a także na osobę fundatora Piotra Tuchołki ( Jan Piotr Tichołka – od 1662 roku właściciel Jemielna. W krótkim czasie rozszerzył znacznie posiadłość i uczynił z Giemeł ośrodek całego klucza majątku. Od 1672 roku był podkomorzym malborskim i starostą tucholskim, a od ok. 1674 kasztelanem gdańskim. Piotr Tuchołka – wnuk poprzedniego. Fundator dworu w Jemielnie. Do 1764 roku podkomorzy malborski.). Rezydencjom towarzyszyły założenia folwarczne. Pofolwarczne podwórza gospodarcze zabudowane głównie dużymi, pochodzącymi z 2 połowy i końca XIX wieku oraz z 1 ćw. XX wieku budynkami gospodarczymi zachowały się w 8 miejscowościach.
Budownictwo sakralne jest reprezentowane przez niewiele obiektów. Najcenniejszy jest parafialny kościół pw. św. Anny w Przechlewie o konstrukcji szachulcowej, pochodzący z 1720 roku, rozbudowany w końcu XIX wieku o część murowaną.


Kościół parafialny p. w. Św. Anny w Przechlewie (1720 r.).


Ołtarz główny w kościele parafialnym p. w. Św. Anny.


Ołtarz główny (dawny) z I połowy XVIII w.

Kościół ten posiada prawie w całości zachowane XVIII wieczne wyposażenie i wystrój m. in. malowidła na stropie, ołtarz główny i ołtarze boczne, ambonę, prospekt i emporę organową, a także gotycki dzwon i XVII wieczna chrzcielnicę.


Gotycki dzwon z XV w.

 
Wczesnobarokowa  chrzcielnica z 1650 r.


Ołtarz boczny płn. Św. Anny (XVIII w.).


Ołtarz boczny Św.  Józefa (XVIII w.).

Grupę XX wiecznych kościołów tworzą: dawny kościół ewangelicki w Przechlewie i późniejszy w Sąpolnie.


Kościół filialny p. w. Matki Boskiej Częstochowskiej (1910 r.).


Kościół parafialny p. w. Św. Wawrzyńca w Sąpolnie.

Dość licznie, pochodzące sprzed 1945 roku cmentarze, nie zachowały się jako pierwotne założenia. Wszystkie są nieużytkowane i zdewastowane. Przeważnie brak nagrobków, lub pozostały jedynie pojedyncze i to także we fragmentach. Jedynie drzewostan, zachowany w różnym procencie, pozwala określić miejsce i wielkość założenia.
Budownictwo ludowe na terenie gminy prezentują głównie budynki mieszkalne zarówno drewniane o konstrukcji sumikowo – łątkowej przeważnie oszalowane deskami (których jeszcze w 1971 roku , kiedy prowadzone były badania budownictwa ludowego przez zespół Politechniki Warszawskiej, była większość), jak i mieszane o konstrukcji szachulcowej również z szalunkiem z desek. Chałupy na planie prostokąta, dziś często o zmienionych układach wnętrz nakryte są jednym typem dachu, dachem dwuspadowym. Pierwotnie większość budynków kryta była słomą (częściej budynki gospodarcze) lub w mniejszym procencie dachówka ceramiczną, karpiówką lub felcówką (częściej budynki mieszkalne). Z czasem zastępowano pierwotne pokrycia nowymi np. dachówką cementową zakładkową.
Obiekty zagrodowe (chałupy i budynki gospodarcze) pochodzą głównie z XIX wieku, z pojedynczymi wyjątkami np. XVIII wiek – wieczna chałupa nr 6 z Przechlewka. Zachowały się obiekty z początku, połowy i końca XIX wieku, a także przełomu XIX i XX wieku.

Charakterystyka zasobów archeologicznego środowiska kulturowego.

Na obszarze gminy Przechlewo główne piętno krajobrazowi archeologicznemu środowiska kulturowego nadaje dolina rzeki Brdy z układem dopływów i rynien subglacjalnych implikujących dyspersję stanowisk archeologicznych. Układają się one mikroregionami osadniczymi wzdłuż doliny Brdy i rynien subglacjalnych drenowanych przez cieki wodne i jeziora koncentrując 95% zarejestrowanych stanowisk archeologicznych.
Udokumentowany obraz pradziejowych i wczesnośredniowiecznych struktur osadniczych odpowiada historycznej sieci osadniczej i w niewielkim stopniu obraz ten zakłóca zwarty obszar leśny w części północnej gminy.
W strukturze chronologiczno – kulturowej faktów osadniczych zdecydowanie przeważa (51% zarejestrowanych stanowisk) okres wczesnego średniowiecza z dominującymi w środowisku kulturowym mikroregionami osadniczymi z grodziskami w Przechlewie, Szczytnie, Sąpolnie. Udział kultur horyzontu łużycko – pomorskiego (1700 – 700 p. n. e.), stanowi 20% znanych faktów osadniczych i wykazuje wyraźne koncentracje w Rejonie Dąbrowy Człuchowskiej, Sąpólna – Czosnowa i rynny Jeziora Szczytno. Trzecim wyraźnie akcentowanym poziomem osadniczym (12%) są mniej stabilne osadniczo (obozowiska, małe osady) struktury neolityczne (3500 – 1700 p. n. e.) w rejonie Przechlewa, Płaszczyc, Lisewa, Sąpólna. Okres między schyłkiem kultury pomorskiej, a początkiem wczesnego średniowiecza jest momentem hiatusu kulturowego.
Strefa „W” bezwzględnej ochrony archeologicznej:
Obejmuje układy osadnicze z zachowanymi w krajobrazie kulturowym obiektami o własnej formie krajobrazowej. Są to między innymi:

Między innymi również: